Kilo vermek çoğu zaman dışarıdan göründüğü kadar basit bir süreç değildir. “Daha az ye, daha çok hareket et” yaklaşımı ilk bakışta mantıklı görünse de herkesin vücudu aynı şekilde tepki vermez. Aynı beslenme programını uygulayan iki kişiden biri daha hızlı kilo verirken diğeri daha yavaş ilerleyebilir. Hatta bazı kişiler belirli bir süre kilo verdikten sonra tekrar eski kilosuna dönebilir.
Bunun nedeni obezitenin yalnızca fazla kalori alımıyla açıklanabilecek bir durum olmamasıdır. Genetik yapı, hormonlar, metabolizma, uyku düzeni, psikolojik etkenler, kullanılan ilaçlar ve çevresel koşullar kilo kontrolünü etkileyebilir. Bu nedenle bazı kişiler için kilo vermek yalnızca irade meselesi olmaktan çıkar ve daha kapsamlı bir sağlık problemi haline gelir.
Metabolizma Herkeste Aynı Çalışmaz
Metabolizma, vücudun enerjiyi kullanma biçimini ifade eder. Dinlenme halinde bile vücut; nefes almak, dolaşımı sürdürmek, vücut ısısını korumak ve organların çalışmasını sağlamak için enerji harcar. Ancak bu enerji tüketimi kişiden kişiye değişebilir.
Yaş, cinsiyet, kas kütlesi, hormonlar ve genetik özellikler metabolizma hızını etkileyebilir. Kas dokusu fazla olan kişiler dinlenme halinde daha fazla enerji harcayabilirken, bazı kişilerde enerji tüketimi daha düşük olabilir.
Bu farklılıklar kilo vermeyi tamamen belirlemez ama süreci etkileyebilir. Bu nedenle aynı miktarda yemek tüketen iki kişi aynı hızda kilo vermeyebilir.
Genetik Faktörler Kilo Kontrolünü Etkileyebilir
Ailede obezite öyküsü bulunan kişilerde kilo alma eğiliminin daha yüksek olabileceği uzun süredir bilinmektedir. Bunun nedeni yalnızca ailede benzer beslenme alışkanlıklarının bulunması değildir. Genetik özellikler iştah, yağ depolama, enerji harcaması ve tokluk hissi gibi mekanizmaları da etkileyebilir.
Bazı kişiler daha çabuk acıkabilir, bazıları ise aynı miktarda yemek yedikten sonra daha kısa süre tok kalabilir. Genetik yapı, vücudun aldığı enerjiyi nasıl depoladığı üzerinde de etkili olabilir.
Ancak genetik yatkınlık, kişinin mutlaka obez olacağı anlamına gelmez. Yaşam tarzı, beslenme düzeni ve fiziksel aktivite yine önemli rol oynar. Burada genetik faktörleri, kilo kontrolünü zorlaştırabilecek parçalardan biri olarak değerlendirmek daha doğrudur.
Açlık ve Tokluk Hormonlarının Rolü
Kilo kontrolünde en az kalori miktarı kadar önemli olan konulardan biri de açlık ve tokluk mekanizmalarıdır.
Beyin ve sindirim sistemi arasında sürekli bir iletişim vardır. Vücut, enerji ihtiyacına göre açlık veya tokluk sinyalleri üretir. Bu süreçte ghrelin, leptin ve çeşitli bağırsak hormonları rol oynar.
Ghrelin daha çok açlık hissiyle ilişkilidir. Mideden salgılanır ve yemek öncesinde seviyeleri artabilir. Yemek sonrasında ise azalır. Leptin ise yağ dokusuyla ilişkili bir hormondur ve beynin enerji depoları hakkında bilgi almasına katkıda bulunur.
Obezitesi bulunan bazı kişilerde bu hormonal sistemlerin çalışma biçimi değişebilir. Örneğin leptin seviyesi yüksek olmasına rağmen beyin bu sinyale yeterince yanıt vermeyebilir. Bu durum “leptin direnci” olarak tanımlanabilir.
Bu tür mekanizmalar, bazı kişilerin sürekli aç hissetmesine veya kilo verdikten sonra iştahının yeniden artmasına katkıda bulunabilir.
Diyetten Sonra Kilo Neden Geri Gelebilir?
Kilo vermek çoğu zaman sürecin yalnızca ilk bölümüdür. Asıl zorluk verilen kiloyu korumaktır.
Bir kişi uzun süre kalori kısıtlaması yaptığında vücut enerji harcamasını azaltabilir. Aynı zamanda açlık hissini artıran bazı hormonal değişiklikler ortaya çıkabilir. Vücut bu durumu bir enerji eksikliği olarak algılayabilir ve eski kilosuna dönmeye çalışabilir.
Bu nedenle hızlı kilo kaybının ardından yeniden kilo alma sık görülebilir. Kişi eski beslenme alışkanlıklarına dönmese bile kilo koruma süreci düşündüğünden daha zor olabilir.
Tekrarlayan kilo verme ve kilo alma dönemleri ise hastalarda ciddi hayal kırıklığı oluşturabilir. Burada sorunu yalnızca “diyete uyamadı” şeklinde açıklamak çoğu zaman gerçeği yansıtmaz.
Uyku ve Stres Kilo Üzerinde Etkili Olabilir
Kilo kontrolünde çoğu zaman göz ardı edilen iki konu uyku ve strestir.
Yetersiz uyku, iştah üzerinde etkili hormonların dengesini değiştirebilir. Uykusuz kalan kişilerde yüksek kalorili yiyeceklere yönelme eğilimi artabilir. Gün içindeki enerji düşüklüğü nedeniyle fiziksel aktivite de azalabilir.
Uzun süreli stres ise bazı kişilerde yeme davranışını değiştirebilir. Özellikle yüksek kalorili, şekerli veya yağlı yiyeceklere yönelme artabilir.
Bu nedenle obezite tedavisinde yalnızca “ne yediğinize” bakmak yeterli değildir. Uyku düzeni, stres düzeyi, günlük hareket ve psikolojik faktörler de bütün olarak değerlendirilmelidir.
Kullanılan İlaçlar da Kilo Artışına Katkıda Bulunabilir
Bazı ilaçlar iştahı veya metabolizmayı etkileyerek kilo artışına katkıda bulunabilir. Özellikle bazı psikiyatrik ilaçlar, kortikosteroidler ve farklı kronik hastalıkların tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar kilo üzerinde etkili olabilir.
Bu durumda kişinin kendi kendine ilaç bırakması doğru değildir. Ancak kilo artışı yaşayan hastaların kullandıkları ilaçları doktorlarıyla birlikte değerlendirmeleri önemlidir.
Bazı durumlarda aynı hastalığın tedavisinde kilo üzerinde daha az etkisi olan alternatifler bulunabilir. Bu karar yalnızca ilgili hekim tarafından verilmelidir.
Obezite Neden Kronik Bir Hastalık Olarak Değerlendiriliyor?
Obezite uzun yıllar boyunca yalnızca yaşam tarzıyla ilişkili bir problem gibi görüldü. Ancak günümüzde obezitenin çok daha karmaşık bir yapıya sahip olduğu kabul edilmektedir.
Vücudun enerji dengesi, hormonlar, beyin, bağırsak sistemi, genetik yapı ve çevresel faktörler birlikte çalışır. Bir kişi kilo verdiğinde bu sistemler yeni ağırlığı korumak yerine eski ağırlığa dönmeye çalışabilir.
Bu nedenle obezite tedavisi kısa süreli bir “diyet programı” şeklinde ele alınmamalıdır. Hastanın uzun vadeli sağlık planının bir parçası olarak değerlendirilmesi gerekir.
Bazı kişiler yaşam tarzı değişiklikleriyle başarılı biçimde kilo kontrolü sağlayabilirken, bazı kişilerde ilaç tedavileri veya cerrahi yöntemler gündeme gelebilir.
Cerrahi Tedavi Hangi Aşamada Düşünülür?
Obezite cerrahisi, fazla kilosu olan herkes için uygulanabilecek bir yöntem değildir. Cerrahi karar verilirken hastanın vücut kitle indeksi, eşlik eden hastalıkları, geçmişte uyguladığı tedaviler ve genel sağlık durumu birlikte değerlendirilir.
Tip 2 diyabet, hipertansiyon, uyku apnesi veya başka metabolik problemlerin bulunması karar sürecinde etkili olabilir.
Burada önemli olan cerrahiyi “diyet yapamayan insanların başvurduğu son çare” şeklinde görmekten kaçınmaktır. Uygun hastalarda cerrahi, obezitenin tedavisinde kullanılan yöntemlerden biridir.
Ancak cerrahi sonrasında da beslenme düzeni, fiziksel aktivite ve düzenli takip devam etmelidir. Ameliyat yaşam tarzı değişikliklerini gereksiz hale getirmez.
Tüp Mide Ameliyatı Neden İştahı Etkileyebilir?
Tüp mide ameliyatında midenin büyük bölümü çıkarılarak daha küçük bir mide oluşturulur. Böylece hastanın tek öğünde tüketebileceği gıda miktarı azalır.
Ancak ameliyatın etkisi yalnızca mide hacminin küçülmesi değildir. Ghrelin hormonunun önemli bölümünün üretildiği mide dokusunun çıkarılması da bazı hastalarda iştahın azalmasına katkıda bulunabilir.
Bu nedenle hastalar ameliyat sonrasında yalnızca daha az yiyebildiklerini değil, özellikle ilk dönemlerde daha az acıktıklarını da fark edebilirler.
Zaman içerisinde iştahın belirli ölçüde geri gelmesi mümkündür. Bu nedenle uzun vadeli kilo kontrolünde beslenme alışkanlıkları yeniden önem kazanır.
Kilo Vermek Neden Zamanla Yavaşlar?
Kilo verme sürecinin ilk aylarında daha hızlı sonuç alınması sık görülen bir durumdur. Vücut ağırlığı azaldıkça günlük enerji ihtiyacı da azalabilir. Bunun yanında vücut enerji harcamasını daha verimli hale getirebilir.
Bu nedenle aynı beslenme düzeniyle kilo kaybı zaman içinde yavaşlayabilir.
Özellikle obezite cerrahisi sonrasında ilk aylarda görülen hızlı kilo kaybının ilerleyen dönemde yavaşlaması normaldir. Bu aşamada hedef sürekli kilo kaybetmek değil, sağlıklı bir ağırlık düzeyine ulaşmak ve bunu koruyabilmek olmalıdır.
Cerrahi Yöntem Nasıl Seçilir?
Obezite cerrahisinde tek bir yöntem yoktur. Tüp mide ve mide bypass en sık bilinen seçenekler arasında yer alır.
Tüp mide ameliyatında bağırsakların doğal yolu değiştirilmez. Midenin büyük bölümü çıkarılarak daha küçük hacimli bir mide oluşturulur.
Mide bypass ameliyatında ise mide küçültülürken ince bağırsağın bazı bölümlerinde de anatomik değişiklik yapılır.
Hangi yöntemin uygun olduğuna karar verirken kilo, diyabet, reflü, yaş, beslenme alışkanlıkları ve geçmiş ameliyatlar gibi birçok faktör birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle “hangi ameliyat daha iyi?” sorusundan ziyade “hangi yöntem benim sağlık durumuma daha uygun?” sorusu daha anlamlıdır.
Hastalar Cerrahi Seçenekleri Araştırırken Nelere Dikkat Etmeli?
Obezite cerrahisiyle ilgili internette çok fazla bilgi bulunuyor. Ancak bu içeriklerin bir kısmı reklam amacıyla hazırlanmış olabilir ve bazı bilgiler gerçeğinden daha avantajlı gösterilebilir.
Hastaların özellikle “garantili kilo kaybı”, “risksiz ameliyat” veya “kesin çözüm” gibi ifadeler konusunda dikkatli olması gerekir. Cerrahi sonuçlar kişiden kişiye değişebilir ve her ameliyatın belirli riskleri vardır.
Cerrahi seçenekleri araştıran kişiler genellikle izmir mide ameliyatı gibi aramalar üzerinden tüp mide ameliyatı, hasta seçimi ve ameliyat sonrası süreç hakkında bilgi edinmeye çalışıyor. Bu araştırma başlangıç için faydalı olabilir ancak internet üzerinden elde edilen bilgiler kişisel muayenenin yerine geçmemelidir.
Obezite Cerrahisinin Maliyeti Neden Değişebilir?
Hastaların en sık merak ettiği konulardan biri de ameliyat maliyetidir. Ancak obezite cerrahisinin fiyatını tek bir rakamla açıklamak her zaman mümkün değildir.
Hastanenin koşulları, kullanılan tıbbi malzemeler, ameliyat öncesinde gerekli olan tetkikler, hastanede kalış süresi ve hastanın ek sağlık ihtiyaçları maliyeti etkileyebilir.
Bu nedenle izmir mide ameliyatı fiyatları gibi aramalarla maliyet araştıran hastaların yalnızca karşılarına çıkan rakamları karşılaştırmak yerine hangi hizmetlerin bu rakama dahil olduğunu anlamaları daha sağlıklı olur.
Daha düşük veya daha yüksek fiyat tek başına tedavinin kalitesi hakkında bilgi vermez. Hastanın değerlendirme süreci, cerrahinin nerede uygulanacağı ve ameliyat sonrasındaki takip de karar verirken dikkate alınmalıdır.
Kilo Vermekte Zorlanmak Her Zaman Aynı Nedene Bağlı Değildir
Bir kişinin kilo verememesinin tek bir nedeni olmayabilir. Genetik yatkınlık, metabolik özellikler, hormonlar, uyku, stres, kullanılan ilaçlar ve günlük yaşam koşulları aynı anda etkili olabilir.
Bu nedenle kilo problemi yaşayan kişilerin kendilerini sürekli “iradesiz” veya “başarısız” olarak değerlendirmeleri doğru değildir. Önemli olan kilo artışının nedenlerini anlamak ve kişinin sağlık durumuna uygun bir tedavi planı oluşturmaktır.
Cerrahi tedavi de bu planın bazı hastalar için uygun olabilecek parçalarından yalnızca biridir. Doğru hasta seçimi, gerçekçi beklentiler ve uzun vadeli takip olmadan ameliyatı tek başına çözüm olarak görmek doğru olmaz.
Doç. Dr. Cemal Kara, Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi’ndeki eğitiminin ardından genel cerrahi uzmanlığını tamamlamış ve 2008 yılında Genel Cerrahi Uzmanı olmuştur. 2008–2015 yılları arasında Karşıyaka Devlet Hastanesi’nde görev yapan Kara; genel cerrahi, ileri laparoskopik cerrahi ve obezite cerrahisi alanlarında çalışmalar yürütmüş, ulusal ve uluslararası bilimsel yayınlara katkıda bulunmuştur. Türk Cerrahi Derneği Cerrahi Yeterlik Belgesi’ne sahip olan Doç. Dr. Cemal Kara, mesleki çalışmalarını Medical Park İzmir Hastanesi’nde sürdürmektedir.
