Afyonkarahisar'da 2002 Çay-Sultandağı Depremi'nin ardından ağır hasarlı konut sahipleri için yapılan İNAZ Deprem Evleri, Afyon Kocatepe Üniversitesi tarafından gerçekleştirilen kapsamlı bir saha araştırmasına konu oldu.
Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Fatih Ayhan tarafından yürütülen araştırmada, 2014 yılında tamamlanan sosyal konutlarda yaşanan ulaşım sorunlarının aile bütçelerine ve sosyal hayata etkileri incelendi.
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, bölgedeki 603 konuttan yalnızca yaklaşık 120'sinde oturulması oldu. Çalışmada, görüşülen hanelerin yüzde 41,8'inin gelirinin yüzde 10'undan fazlasını ulaşıma harcadığı belirlendi.
Deprem konutları 12 yıl sonra teslim edildi
İNAZ Deprem Evleri, 2002 yılında Çay ve Sultandağı ilçelerini etkileyen 6,5 büyüklüğündeki depremin ardından ağır hasarlı konut sahipleri için Afyonkarahisar il merkezinde başlatılan bir proje olarak hayata geçirildi.
Ancak çeşitli nedenlerle yapımı 2014 yılında tamamlanabilen konutlar, hak sahiplerine altyapı eksikleriyle teslim edildi.
Konutların geç teslim edilmesi, altyapı sorunları ve sosyal donatı alanlarının yetersizliği nedeniyle bölge, hak sahiplerinden beklenen ilgiyi görmedi.
Teslim edildiği dönemde okul, cami, sağlık ocağı ve park gibi sosyal alanlardan yoksun olan yerleşkede, şehir merkeziyle bağlantı sağlayacak toplu taşıma hatları da bulunmuyordu.
Yıllar içinde bazı hizmetler bölgeye kısmen ulaştırılsa da araştırmaya göre önemli sorunlar devam ediyor.
87 hanede 91 kişiyle görüşüldü
Araştırma, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulundan 17 Haziran 2026 tarihinde alınan izinle başlatıldı.
Yaklaşık iki ay süren saha çalışmasında 87 farklı haneden 91 kişiyle yüz yüze görüşmeler gerçekleştirildi.
“Kentsel Çeper Alanlarında Sosyal Konut Üretimine Bağlı Ortaya Çıkan Ulaşım Yoksulluğu ve Sosyal Dışlanma: İNAZ (Afyonkarahisar) Örneği Üzerinden Mekansal Analiz” başlıklı araştırmada, bölge sakinlerinin ulaşım sorunları ve bu sorunların günlük yaşamlarına etkileri ele alındı.
Araştırmada Türkiye'de bir ilk olduğu belirtildi
Çalışmada, son yıllarda Avrupa ve Asya ülkelerinde kullanılan “Ulaşım Yoksulluğu Ölçeği” anket formuna entegre edildi.
Araştırma metninde, ulaşım yoksulluğunun bir yerleşim sahasında geçerliliği kabul edilmiş istatistiksel bir ölçekle ölçülmesi bakımından çalışmanın Türkiye'de ilk olma özelliği taşıdığı belirtildi.
Bölgede kimler yaşıyor?
Araştırmaya göre İNAZ Deprem Evleri'nde daha çok evli ve çocuklu aileler ikamet ediyor. Bu grubu emekliler ve 60 yaş üzerindeki haneler takip ediyor.
Görüşme yapılan hanelerin yüzde 75'i kendisini orta gelirli, yüzde 11'i ise düşük gelirli olarak tanımladı.
Bölgenin tercih edilmesinde uygun konut fiyatları önemli rol oynuyor.
Afyonkarahisar'ın farklı bölgelerinde kirada oturan bazı vatandaşların ilk evlerini İNAZ'dan satın aldığı, kiralık konutlarda ise genellikle yalnız yaşayan bireyler ile gelir düzeyi oldukça düşük ailelerin bulunduğu aktarıldı.
Kiralar 5 bin ile 10 bin TL arasında
Araştırmada yer alan temmuz ayı verilerine göre bölgedeki kiralar 5 bin ile 10 bin TL arasında değişirken, satılık konut fiyatları 500 bin TL'den başlıyor.
Konutların bir kısmının ikinci ev olarak kullanıldığı da tespit edildi.
Afyonkarahisar dışında yaşayan bazı kişilerin, yaz aylarında memleketlerine geldiklerinde yakınlarının yanında kalmak yerine bölgeden uygun fiyatlı ev satın almayı tercih ettikleri belirtildi.
Bazı katılımcılar ise İNAZ'ın havadar ve sakin yapısı nedeniyle burada yaşamayı tercih ettiklerini söyledi. Araştırmada, özellikle KOAH hastaları açısından bölgenin tercih sebebi olduğu ifade edildi.
Dolmuşlar 19.00'dan sonra çalışmıyor
Araştırmanın öne çıkan sorunlarından biri toplu taşıma saatleri oldu.
Çalışmada, bölgeye hizmet veren toplu taşıma araçlarının 08.00 ile 19.00 saatleri arasında çalıştığı belirtildi.
Bu durumun sabah erken saatlerde işe gitmek zorunda olanlar ile akşam geç saatlerde dönenler için sorun oluşturduğu kaydedildi.
Bölge sakinleri, duraklara yürürken karşılaştıkları sokak köpeklerini de güvenlik tehdidi olarak gördüklerini ifade etti.
Bazı vatandaşlar, şehrin başka mahallelerindeki yakınlarını ziyaret ettiklerinde son dolmuşu kaçırmamak için erken ayrılmak zorunda kaldıklarını anlattı.
Dolmuşu kaçıranların ise kimi zaman gittikleri evlerde geceyi geçirmek zorunda kaldığı aktarıldı.
Bazı aileler ulaşım için otomobil almak zorunda kaldı
Araştırmaya katılan hanelerin yüzde 63,7'sinde özel araç bulunduğu belirlendi.
Görüşülen bazı vatandaşlar, İNAZ'a taşındıktan sonra toplu taşıma sorunları nedeniyle otomobil satın almak zorunda kaldıklarını söyledi.
Araştırmada, zorunlu araç sahipliğinin yakıt, bakım ve diğer giderlerle aile bütçesine ek yük getirdiği ifade edildi.
Hanelerin yüzde 41,8'i ulaşım yoksulu
Çalışmanın en önemli bulgularından biri, ulaşım giderlerinin hane gelirleri içindeki payı oldu.
Araştırmaya katılan hanelerin yüzde 41,8'i, aylık ulaşım harcamalarının toplam hane gelirlerinin yüzde 10'unu aştığını beyan etti.
Araştırmada kullanılan değerlendirmeye göre ulaşım giderlerinin hane gelirinin yüzde 10'unu aşması, ulaşım yoksulluğunun göstergesi olarak kabul edildi.
Bu ölçüte göre görüşülen hanelerin yüzde 41,8'inin ulaşım yoksulluğu yaşadığı sonucuna ulaşıldı.
Katılımcılar, ulaşım için harcadıkları para nedeniyle gıda, fatura ve sosyal etkinlik gibi diğer ihtiyaçlarından kısmak zorunda kaldıklarını da belirtti.
Ortaokul öğrencileri taksi ve servisle taşınıyor
İNAZ Deprem Evleri'nde eğitim alanında yalnızca anaokulu ve ilkokul hizmet veriyor.
Araştırmaya göre ilkokulda eğitim, iki farklı sınıfta birleştirilmiş sınıf uygulamasıyla yürütülüyor.
Ortaokul çağında çocuğu bulunan aileler ise çocuklarını dörderli veya beşerli gruplar halinde taksi ya da servisle yakın bölgelerdeki okullara gönderiyor.
Bu durum aileler için ek ulaşım masrafı oluşturuyor.
Görüşülen birçok aile, ilkokul çağındaki çocukları ortaokula başlayacağı zaman İNAZ'dan taşınmayı planladığını ifade etti.
Ailelerin bu kararında hem ulaşım maliyeti hem de çocukların yol güvenliğine ilişkin kaygıları etkili oluyor.
Araştırmada, bölgedeki ortaokul öğrencileri için taşımalı eğitim uygulamasının gerekli olduğu değerlendirildi.
Lise öğrencileri de ulaşımda zorlanıyor
Ortaokul öğrencilerinin yanı sıra lise çağındaki gençlerin de benzer sorunlar yaşadığı belirtildi.
Öğrencilerin okullarına ulaşmak için uzun süre yolculuk yaptığı, ulaşım giderlerinin aile bütçesine ek yük oluşturduğu kaydedildi.
Araştırmada eğitim kurumlarına erişimde yaşanan bu güçlüklerin, bölgede yaşayan ailelerin günlük hayatını doğrudan etkilediği ortaya konuldu.
Sağlık ocağı yok, bazı vatandaşlar tedaviyi erteliyor
İNAZ Deprem Evleri'nde sağlık ocağının bulunmaması da araştırmada öne çıkan sorunlar arasında yer aldı.
Bölge sakinlerinin sağlık hizmeti almak için çoğunlukla daha önce yaşadıkları mahallelerdeki aile sağlığı merkezlerine, Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi (AFSÜ) hastanesine veya Devlet Hastanesine gitmek zorunda kaldığı belirtildi.
Görüşülen bazı vatandaşlar, yolculuk süresi ve ulaşım masrafları nedeniyle sağlık hizmeti almayı ertelediklerini söyledi.
Temel ihtiyaçlar için 2,5 kilometre yol gidiliyor
Araştırmaya göre İNAZ Deprem Evleri'nde temel ihtiyaçları karşılamak amacıyla yalnızca belediyeye ait bir ekmek büfesi bulunuyor.
Bölge sakinleri, acil ihtiyaçlarında çevre yolunun karşısındaki Sadıkbey Mahallesi'ne veya yaklaşık 2,5 kilometre uzaklıktaki Özdilek AVM'ye gittiklerini aktardı.
Araştırmada, yerleşkede temel ihtiyaçların karşılanabileceği bir marketin bulunmasının zorunlu bir ihtiyaç haline geldiği belirtildi.
Gerekirse belediye öncülüğünde, kâr amacı güdülmeden bir market hizmetinin oluşturulabileceği önerildi.
Vatandaşlar kendilerini şehirden dışlanmış hissediyor
Saha çalışmasında bölge sakinlerine sosyal dışlanmaya ilişkin sorular da yöneltildi.
Verilen yanıtlarda, katılımcıların önemli bir bölümünün kendisini Afyonkarahisar şehir merkezindeki etkinliklerden uzak kalmış hissettiği görüldü.
Bazı vatandaşlar, ulaşım sorunları veya yol masrafları nedeniyle istedikleri zaman başka mahallelerde yaşayan yakınlarını ziyaret edemediklerini belirtti.
Araştırmada, ulaşım sorunlarının yalnızca ekonomik bir yük oluşturmadığı, aynı zamanda vatandaşların sosyal ilişkilerini de sınırlandırdığı değerlendirildi.
Boş konutlar talan edildi, güvenlik sorunu ortaya çıktı
İNAZ Deprem Evleri'nde çok sayıda konutun boş ve atıl durumda olduğu belirtildi.
Araştırma metninde, özellikle yerleşkenin üst kesimlerinde tamamen boş kalan bazı binaların hırsızlar tarafından talan edildiği aktarıldı.
Bu evlerin günümüzde suç işlenen mekânlar olarak kullanıldığına ilişkin tespitlere de araştırmada yer verildi.
Bölgede güvenlik kaygılarının özellikle hava karardıktan sonra arttığı belirtildi.
Araştırmanın sonuç bölümünde, boş kalan konutların zaman içinde yıprandığı ve büyük bölümünün oturulamaz hale geldiği değerlendirmesi yapıldı.
Doğalgaz gelirse yerleşim artabilir
Görüşülen vatandaşlar, bölgenin gelişmesi açısından doğalgaz altyapısını öncelikli ihtiyaçlardan biri olarak gösterdi.
Bölge sakinlerinin değerlendirmesine göre doğalgaz hizmetinin gelmesi, konutlarda oturum oranını artırabilir.
Yerleşim oranının yükselmesinin ardından ulaşım, eğitim, sağlık ve alışveriş gibi hizmetlerin de bölgeye daha fazla ulaşabileceği ifade edildi.
Sadıkbey TOKİ sakinleri de benzer sorunlar yaşıyor
Araştırmada, İNAZ Deprem Evleri yakınında inşa edilen Sadıkbey TOKİ konutlarında yaşayan vatandaşların da benzer ulaşım sorunlarıyla karşılaştığı belirtildi.
Saha çalışması kapsamında Sadıkbey TOKİ sakinleriyle de görüşmeler yapıldı.
Ancak bu görüşmelerin sonuçları, İNAZ Deprem Evleri'ne ilişkin istatistiksel araştırma bulgularına dahil edilmedi.
“Bölgenin ciddi bir iyileştirmeye ihtiyacı var”
Araştırmanın sonuç bölümünde, İNAZ Deprem Evleri'nin 2002 depreminden sonra hak sahiplerine ancak 12 yıl sonra teslim edilmesinin önemli bir sorun olduğu vurgulandı.
Bu süre içinde birçok ailenin deprem sonrası yaşamını yeniden kurduğu, bu nedenle konutların öncelikli yerleşim alanı olarak tercih edilmediği belirtildi.
İNAZ Deprem Evleri'nin zemin bakımından kent merkezine göre daha sağlam olduğu belirtilen İNAZ sırtlarına inşa edildiği ifade edildi.
Ancak planlama hataları, uzun inşaat süreci, altyapı eksiklikleri ve sosyal donatıların tamamlanmaması nedeniyle yerleşimin sınırlı kaldığı kaydedildi.
Araştırmada, boş kalan evlerin talan edilmesi ve yıpranması nedeniyle bölgenin ciddi bir rehabilitasyona, yani iyileştirme çalışmasına ihtiyaç duyduğu vurgulandı.
İNAZ ve Sadıkbey TOKİ için ayrı muhtarlık önerisi
İNAZ Deprem Evleri, idari bakımdan Dörtyol Mahallesi sınırları içerisinde bulunuyor.
Araştırmada, Dörtyol Mahallesi'nin 79 kilometrekarelik yüzölçümüyle Türkiye'nin en büyük mahallelerinden biri olduğu belirtildi.
Bu kadar geniş bir alanın sağlıklı biçimde yönetilmesinin güç olduğuna dikkat çekildi.
Bu nedenle İNAZ Deprem Evleri ile Sadıkbey TOKİ bölgesinin mevcut sorunlarına daha etkili çözüm bulunabilmesi için ayrı bir muhtarlık bölgesi oluşturulması önerildi.
Şehir merkezine 12 kilometre uzaklıkta
İNAZ Deprem Evleri'nin kent merkezine yaklaşık 12 kilometre uzaklıkta bulunduğu belirtildi.
Araştırmada, bu mesafenin ve ulaşım imkânlarının yetersizliğinin bölge sakinlerinin şehirle bağlantısını zayıflattığı değerlendirildi.
Gelişmiş ülkelerde kent çeperindeki sosyal konut alanlarının cazip hale getirilmesi amacıyla ulaşım destekleri ve sosyal mekânlar oluşturulduğuna dikkat çekildi.
Alt ve orta gelir grubunun uygun konut fiyatları nedeniyle bu tür yerleşimleri tercih edebildiği, ancak ulaşım ve hizmet eksikliklerinin zamanla yaşam maliyetini artırabildiği ifade edildi.
Dolmuş seferleri en az 21.00'e kadar uzatılsın
Araştırmada, Dörtyol Mahallesi muhtarının girişimleriyle ulaşım şartlarının son dönemde iyileştirildiği de belirtildi.
Bununla birlikte mevcut sefer saatlerinin yeterli olmadığına dikkat çekildi.
Dolmuş seferlerinin en az 21.00'e kadar devam etmesi önerildi.
Ayrıca dolmuş güzergâhının İNAZ'ın üst kesimlerine de ulaşması ve yerleşkenin iç bölgelerini kapsayacak şekilde düzenlenmesi gerektiği vurgulandı.
Kadınlar için sosyal yaşam merkezi önerildi
Araştırmada, İNAZ Deprem Evleri'nde yaşayan kadınların çoğunluğunun ilköğretim mezunu ev hanımlarından oluştuğu belirtildi.
Bu grubun sosyalleşebilmesi ve sosyal faaliyetler için şehir merkezine bağımlı kalmaması amacıyla bölgede çeşitli kursların düzenlenebileceği bir merkez oluşturulması önerildi.
Böyle bir merkezin, kadınların sosyal hayata katılımını artırarak bölgede hissedilen sosyal dışlanmayı azaltabileceği değerlendirildi.
Yeni konutlar bölgenin gelişmesine katkı sağlayabilir
Araştırmanın son bölümünde, İNAZ Deprem Evleri çevresinde yapılacak yeni konutların bölgenin iyileşmesine katkı sağlayabileceği ifade edildi.
Sadıkbey TOKİ konutlarının bu bölgeye inşa edilmesinin önemli olduğu belirtildi.
Ancak Sadıkbey TOKİ sakinlerinin de İNAZ'dakine benzer ulaşım ve hizmet sorunları yaşadığına dikkat çekilerek yeni yerleşimlerin planlanmasında bu eksikliklerin göz önünde bulundurulması gerektiği vurgulandı.
