Türkiye'nin farklı şehirlerinde günlük konuşma kültürü değişirken Kütahya da kendine özgü söyleyiş özellikleriyle dikkat çekiyor. Kütahya ve yöresi üzerine yapılan ağız araştırmaları ile kentin kültürel mirasını yansıtan kaynaklar incelendiğinde, günlük iletişimde ve halk kültüründe kullanılan çeşitli seslenme biçimleriyle karşılaşılıyor.
“Gız”
Kütahya yöresinde karşımıza çıkan dikkat çekici seslenme biçimlerinden biri “gız”.
Standart Türkçedeki “kız” kelimesinin yöresel söyleyişlerinden olan “gız”, Kütahya kültürünü yansıtan metinlere ve türkülere de girmiş durumda. Kütahya türkülerinde doğrudan “gız” şeklindeki seslenme örneklerine rastlanıyor.
“Oğlum” / “Olum”
Erkek çocuğa veya genç bir erkeğe yönelik “oğlum” hitabı da Kütahya ağız metinlerinde yöresel ses özellikleriyle karşımıza çıkıyor.
Yöresel söyleyişte kelimedeki “ğ” sesinin düşmesiyle “olum” biçimine yaklaşan örnekler bulunuyor. “Gel oğlum” ifadesinin yöresel söyleyişini yansıtan örnekler de Kütahya ağzıyla ilgili kaynaklarda yer alıyor.
“Yav”
Kütahya Merkez ağzı üzerine yapılan akademik çalışmalarda dikkat çeken ifadelerden biri de “yav”.
Derlenen konuşma örneklerinde “yav”, karşıdaki kişiye yöneltilen ifadelerin içerisinde yer alıyor. Türkiye'nin başka bölgelerinde de kullanılan bu söz yalnızca Kütahya'ya özgü değil ancak Kütahya'nın kayıt altına alınmış konuşma dilinde de kendisine yer buluyor.
“Beyim”
Kütahya'nın derlenmiş konuşma örneklerinde “beyim” hitabı da karşımıza çıkıyor.
Karşıdaki erkeğe yönelik kullanılan bu seslenme biçimi, Kütahya ağız örneklerinde “değmi beyim?” benzeri kullanımlarla yer alıyor.
“Bi danem”
Kütahya'nın halk kültürünü yansıtan türkülerde sevilen kişiye yönelik sıcak seslenmelerden biri “bi danem”.
Standart Türkçedeki “bir tanem” ifadesinin yöresel söyleyişini yansıtan bu kullanım, özellikle sevilen kişiye yönelik seslenmeler içerisinde karşımıza çıkıyor.
“Yarim”
Kütahya türkülerinde sevilen kişiye seslenirken kullanılan ifadeler arasında “yarim” de bulunuyor.
Kentin türkü kültüründe “nazlı yarim” gibi kullanımlara rastlanıyor. “Yarim” Anadolu'nun birçok bölgesinde kullanılan bir hitap olduğundan yalnızca Kütahya'ya ait bir ifade değil. Buna rağmen Kütahya'nın geleneksel sözlü kültürünün de bir parçasını oluşturuyor.
“Sürmelim”
Kütahya türkülerinde sevilen kişiye yönelik dikkat çekici seslenmelerden biri de “sürmelim”.
Türkü metinlerinde karşıdaki kişiye doğrudan seslenmek amacıyla kullanılan bu ifade, Kütahya'nın geleneksel sevgi hitapları arasında kaynaklara yansıyan örneklerden biri.
“Suna boylum”
Kütahya'nın geleneksel türkü metinlerinde karşılaşılan bir başka sevgi hitabı ise “suna boylum”.
Sevilen kişinin güzelliğini ve görünüşünü öven bu tür seslenmeler, Kütahya'nın geleneksel halk kültüründe sevgiliye yönelik hitapların çeşitliliğini ortaya koyuyor.
Her hitap yalnızca Kütahya'ya özgü değil
Burada önemli bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor. “Gız”, “oğlum”, “yav”, “beyim” ve “yarim” gibi ifadelerin bir bölümü Türkiye'nin başka şehirlerinde ve Anadolu ağızlarında da kullanılabiliyor.
Bu nedenle bu kelimeleri “yalnızca Kütahyalılar kullanıyor” şeklinde değerlendirmek doğru değil.
Kütahya açısından dikkat çeken nokta, bu hitapların kentin yöresel ses özellikleri, söyleyiş biçimleri ve geleneksel sözlü kültürü içerisinde kendisine yer bulması.
Kütahya'nın konuşma kültürü bilimsel araştırmalara konu oldu
Kütahya'nın ağız özellikleri uzun yıllardır bilimsel çalışmaların konusu oluyor. Türkolog Prof. Dr. Tuncer Gülensoy'un “Kütahya ve Yöresi Ağızları” adlı eseri bu alandaki temel kaynaklardan biri olarak öne çıkıyor.
Prof. Dr. Ayşe Nur Sır Dündar ve Senem Varol Öcal tarafından hazırlanan “Kütahya Merkez Ağzındaki Kalıp Sözler Üzerine Bir İnceleme” başlıklı akademik çalışmada da Kütahya'daki günlük iletişimde kullanılan kalıplaşmış ifadeler incelendi.
Selamlaşmadan teşekkür etmeye, kutlamadan ziyaretlere kadar farklı iletişim durumlarında kullanılan sözlerin incelenmesi, Kütahya'nın konuşma kültürünün bilimsel çalışmalarla da kayıt altına alınmasını sağlıyor.
