Türkiye’nin Akdeniz kıyısındaki en önemli şehirlerinden Antalya, binlerce yıllık geçmişi boyunca farklı medeniyetlerin egemenliğinde kaldı. Kentin bugün kullandığımız adı ise doğrudan Bergama Kralı II. Attalos’un adından geliyor.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün aktardığı bilgilere göre II. Attalos tarafından kurulan kente Attaleia adı verildi. “Attalos Yurdu” anlamına gelen bu isim zaman içerisinde farklı dillerde ve dönemlerde değişerek günümüzdeki Antalya adına dönüştü.
Antalya’nın ilk adı: Attaleia
Antalya’nın kent olarak kuruluşu MÖ 2. yüzyıla uzanıyor.
Bergama Kralı II. Attalos Philadelphos döneminde, yaklaşık MÖ 159-139 yılları arasında, bugünkü Antalya kent merkezinin bulunduğu bölgede Attaleia adlı şehir kuruldu. Türkiye Kültür Portalı da kentin II. Attalos döneminde kurulduğunu belirtiyor.
Kent, doğal limanı sayesinde kısa sürede önemli bir yerleşim ve ticaret merkezi haline geldi.
Antalya Büyükşehir Belediyesi'nin Kaleiçi tarihçesine göre bölge daha önce küçük bir yerleşim durumundayken II. Attalos döneminde Attaleia adını aldı ve zamanla bugünkü Kaleiçi'nin bulunduğu alana yayılan bir kent görünümüne kavuştu.
Attaleia ismi ne anlama geliyor?
Attaleia, kentin kurucusu olan II. Attalos'un adından türetilmiş bir isim.
Bu nedenle Antalya'nın adı, doğrudan kurucusunun ismiyle bağlantılı.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, ismi “Attalos Yurdu” şeklinde açıklıyor.
Başka bir ifadeyle bugünkü Antalya'nın adı, yaklaşık 2 bin yıl önce bölgede hüküm süren Bergama kralının adını taşıyan antik kentten günümüze ulaştı.
Roma döneminde Antalya'nın adı değişti mi?
Roma döneminde kent yine Attaleia adıyla anılıyordu.
Antalya, MÖ 1. yüzyılda Roma hâkimiyetine girdi. Kentin Roma dönemindeki öneminin artmasında limanı ve stratejik konumu etkili oldu.
Roma İmparatoru Hadrianus'un MS 130 yılında kenti ziyaret etmesi de Antalya'nın gelişiminde önemli bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor. Bugün Kaleiçi'nde görülen Hadrianus Kapısı da bu dönemin en önemli izlerinden biri.
Bizans döneminde de Attaleia adı kullanıldı
Roma İmparatorluğu'nun ardından kent Bizans hâkimiyetine girdi.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Bizans döneminde kentin Attaleia adıyla anıldığını ve piskoposluk merkezi olduğunu belirtiyor.
Dolayısıyla Attaleia ismi yalnızca kentin kuruluş dönemine ait kısa süreli bir ad değildi. İsim, yüzyıllar boyunca farklı yönetimler altında yaşamaya devam etti.
Türkler Antalya'ya ne diyordu?
Türklerin bölgeye hâkim olmasıyla birlikte kentin isminde de zaman içerisinde değişiklikler meydana geldi.
Tarihî kaynaklarda Antaliya, Antaliyye ve Adalya gibi farklı kullanımlara rastlanıyor. Antalya Büyükşehir Belediyesi tarafından yayımlanan tarihî belgede de şehrin isimleri arasında Attaleai, Attalia, Adlia, Satalia, Antaliya, Antaliyye ve Adalya sıralanıyor.
Bu isimlerin kullanımı dönemden döneme ve kaynağa göre değişiklik gösterdi.
Adalya ismi nereden çıktı?
Antalya'nın geçmişte kullanılan en dikkat çekici isimlerinden biri Adalya.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tarihçe bilgilerinde, Attaleia adının zaman içerisinde Atalia ve Adalya şeklinde kullanıldığı belirtiliyor.
Antalya'nın tarihine ilişkin kapsamlı çalışmalardan Dünden Bugüne Antalya adlı yayında ise “Antalya” isminin 13. yüzyıldan itibaren takip edilebilen bir yazım olduğu, 16. yüzyılın ilk yarısında Antaliye telaffuzunun kullanılmış olabileceği ve halk arasında daha erken dönemlerden itibaren Adalya biçiminin de bulunduğu aktarılıyor.
Arap kaynaklarında Antalya nasıl geçiyordu?
Tarih boyunca Antalya yalnızca Türkçe kaynaklarda değil, farklı dillerde de çeşitli biçimlerde kaydedildi.
Kaynaklarda Antaliye, Antaliya ve Satalia gibi farklı biçimlerle karşılaşılması, kentin farklı kültürler arasındaki ticaret ve ulaşım ağlarında yer almasının da bir sonucu olarak değerlendiriliyor. Antalya Büyükşehir Belediyesi'nin tarihî çalışmasında bu isim çeşitliliği açıkça görülüyor.
Antalya adı ne zaman kullanılmaya başladı?
“Antalya” adı bir anda ortaya çıkmış bir isim değil.
Yüzyıllar boyunca kullanılan farklı biçimlerin zaman içerisinde dönüşmesiyle bugünkü Antalya adı ortaya çıktı.
Antalya'nın tarihine ilişkin çalışmada, “Antalya” isminin 13. yüzyıldan beri takip edilen bir imla olduğu belirtiliyor. Aynı çalışmada Adalya kullanımının da halk arasında uzun süre yaşadığı ifade ediliyor.
Bu nedenle Antalya adının modern dönemde birdenbire ortaya çıktığını söylemek yerine, antik dönemden itibaren kullanılan isimlerin zaman içerisinde Türkçeleşmesi ve değişmesiyle bugünkü biçimine ulaştığını söylemek daha doğru.
Antalya'nın adı neden bu kadar değişti?
Bunun temel nedeni kentin tarih boyunca birçok farklı medeniyetin ve siyasi gücün hâkimiyetinde bulunması.
Bergama Krallığı döneminde Attaleia, Roma ve Bizans dönemlerinde yine Attaleia'nın farklı kullanımları, Türk-İslam dönemlerinde ise Antaliya, Antaliyye ve Adalya gibi biçimler görülüyor.
Antalya'nın doğal limanı ve Akdeniz'deki stratejik konumu, kentin farklı kültürlerle sürekli temas halinde olmasını sağladı.
Antalya'nın eski isimleri hangileri?
Tarihî kaynaklarda karşılaşılan başlıca isimler şöyle:
- Attaleia
- Attalia
- Atalia
- Adlia
- Satalia
- Antaliya
- Antaliyye
- Adalya
- Antalya
Ancak bu isimlerin tamamının aynı dönemde veya aynı dilde kullanıldığını düşünmemek gerekiyor. Bazıları farklı dönemlere, yazım biçimlerine veya farklı kaynaklardaki kullanımlara ait.
Antalya'nın adı aslında bir kraldan geliyor
Bugün milyonlarca kişinin yaşadığı ve dünyanın dört bir yanından turistlerin ziyaret ettiği Antalya'nın adının arkasında yaklaşık 2 bin yıllık bir tarih bulunuyor.
Kentin adı, Bergama Kralı II. Attalos tarafından kurulan Attaleia şehrinden geliyor.
Yüzyıllar içerisinde Attaleia'nın farklı dillerdeki ve dönemlerdeki kullanımları değişti; Atalia, Adalya, Antaliya ve Antaliyye gibi biçimler ortaya çıktı.
Sonunda bu uzun tarihî dönüşümün ardından kent, bugün bütün dünyanın bildiği Antalya adına kavuştu.
Antalya'nın isim hikâyesi kısaca
II. Attalos → Attaleia → Atalia/Adalya → Antaliya/Antaliyye → Antalya
Bugünkü Antalya'nın adı böylece yalnızca bir şehir isminden ibaret değil; Bergama döneminden Roma'ya, Bizans'tan Türk-İslam dönemine kadar uzanan uzun bir tarihî dönüşümün izlerini taşıyor.
